ابو القاسم سلطانى
301
دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى )
پوشش ضخيم به رنگ سفيد مايل به زردى ، با بو و طعم زننده ، گياه بومى ايران در تهران و اطراف ، شمال خارزان ، ارتفاعات برفدار اسماعيلآباد و كندوان نزديك سياهبيشه ، خراسان و نواحى مركزى مىباشد بنا بر نوشته ابو ريحان در سابق آن را از هرى 1 * مىآوردهاند . تاريخچه : سورنجان معرب از واژه سورنگان پارسى مىباشد . در طب سنتى ايران از Corms سخت اين گياه و Colchicum luteum backer استفاده درمانى به عمل مىآمده است و به منظور جلوگيرى از اشتباه C . autumnale L . را سورنجان قرمز يا بنفش و گياهان مورد بحث را سورنجان ابيض يا سورنجان سفيد مىناميدهاند . يونانىها و رومىهاى قديم اين دو گياه را نمىشناختهاند . شناخت و كاربرد آن در درمان بهويژه گياه با نام علمى در صدر آمده نخستين بار توسط پزشكان ايرانى زمان ساسانيان نظير بديغورس ، قلهمان و خوزى انجام شده است . رازى مىنويسد : سورنجان دو نوع است سفيد و قرمز سفيد آن دارو و قرمز آن سم است 2 * سورنجان سفيد گرم و حرارت آن زياد 3 * و در درد مفاصل مفيد 4 * و [ با زنجبيل و فلفل ] زيادكننده نيروى جنسى 5 * و [ با صبر ] در نقرس سودمند مىباشد 6 * . من ( منظور رازى ) مىگويم چون گرم است مىتواند درمان كننده قرحهها باشد 7 * . سورنجان سپيد را اگر با پونه ، زنجبيل و زيره به كار بهبرند در نقرس منفعت دارد 8 * . اخوينى در باب عرق النساء جهت درمان سياتيك ، يك تركيب داروئى را توصيه مىنمايد كه قسمت اعظم آن را سورنجان سپيد تشكيل مىدهد 9 * . در زخمهاى كهنه موثر است 10 * . بلغم 11 * كليه قسمتهاى بدن را خارج مىكند ، گيرهاى بدن را باز نموده و در يرقان و بزرگى طحال موثر مىباشد . ضماد آن با زعفران و تخممرغ درد استخوان را تسكين مىدهد و آماسها را فرومىنشاند و شياف مخلوطى از آن با روغن گوسفند درد بواسير را تسكين مىدهد و از تجمع مواد زائد در مفاصل جلوگيرى مىكند . براى جلوگيرى از زيان رساندن آن به معده ، پيچش شكم آن را كتيرا و شكر و زعفران مصرف مىنمايند . مقدار خوراك آن حدود 25 / 1 گرم مىباشد بوئيدن گل آن سردرد را بر طرف و مجارى بسته مغز را باز مىكند 12 * . تركيبات شيميائى : مواد موثره هر دو گياه مانند Colchicum autumnale مىباشد با اين اختلاف كه مقدار آلكالوئيدهاى اين دو كمتر مىباشد لذا موارد مصرف آنها نيز نظير سورنجان طبى مىباشد ولى مقدار خوراك بايد بيشتر باشد و مانند سورنجان طبى مىتوانند با دوزهاى بالا ايجاد مسموميت نمايند . غدههاى زيرزمينى گياه را